We wtorkowe popołudnie, 18 listopada w Muzeum Okręgowym w Sieradzu odbyło się  otwarcie wystawy „Monumentalne Grobowce z Epoki Kamienia. Park kulturowy Sarnowo. Park Kulturowy Wietrzychowice”. Wydarzenie zgromadziło  miłośników archeologii,  historii oraz nauki. Spotkanie rozpoczął dyrektor Muzeum Okręgowego w Sieradzu Piotr Gutbier, który przywitał zebranych i przedstawił  zaproszonego specjalnie na tę okazję, dr Piotra Papiernika, archeologa i badacza z Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Pan Piotr Papiernik wygłosił wykład ilustrowany multimedialną prezentacją w trakcie której,  zabrał publiczność w fascynującą podróż na Kujawy sprzed tysięcy lat.

Wystąpienie dr Papiernika koncentrowało się na przedstawieniu najnowszego stanu badań nad megalitycznymi grobowcami kujawskimi. Opowiedział o historii badań – od pierwszych odkryć, poprzez systematyczne wykopaliska, aż po współczesne projekty archeologiczne i konserwatorskie. Szczególną uwagę poświęcił działaniom zespołu archeologów, konserwatorów i geologów pracujących pod jego nadzorem – opisał wykorzystywane metody dokumentacji (w tym fotogrametrię i badania geofizyczne), strategie zabezpieczania kamiennych struktur oraz rekonstrukcje nasypów ziemnych, które umożliwiły odtworzenie monumentalnych form grobowców.

Wśród zaproszonych gości na to wydarzenie, znaleźli się : Małgorzata Jurkowska Członek Zarządu Powiatu Sieradzkiego, dr Dominik Płaza dyrektor Muzeum Archeologicznego Etnograficznego w Łodzi, Marek Dorabiała Burmistrz Izbicy Kujawskiej, Dariusz Zdzienicki dyrektor Miejsko-Gminnego Centrum Kultury w Izbicy Kujawskiej, Stanisław Budzyński Burmistrz Lubrańca, Anna Mazurek z Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Łodzi-Delegatura w Sieradzu, wydział Zabytków Archeologicznych oraz Jacek Szymczak Nadleśniczy Nadleśnictwa Kutno, którzy nie tylko zwiedzili wystawę, lecz również mieli okazję porozmawiać z dr Piotrem Papiernikiem o wynikach prac, ich znaczeniu naukowym i społecznym. Po prelekcji wszyscy zostali zaproszeni na część wystawienniczą – publiczność mogła zobaczyć artefakty znalezione przez archeologów w grobowcach, makiety, fotografie dokumentacyjne, plakatowe rekonstrukcje i panele tekstowe tłumaczące architekturę i funkcje grobowców.

W kontekście wystawy dr Papiernik poświęcił sporo uwagi dwóm najważniejszym centrom grobowców megalitycznych na Kujawach — Sarnowu i Wietrzychowicom. W swojej prezentacji podkreślił, że te konstrukcje to nie tylko zabytki — to pomniki pradawnych społeczności rolniczych, które funkcjonowały na Kujawach ponad 5 500 lat temu.

Sarnowo

We wsi Sarnowo, w gminie Lubraniec, znajduje się rezerwat archeologiczny znany jako „Park Kulturowy Sarnowo”, utworzony właśnie dla ochrony tych grobowców. Archeolodzy zidentyfikowali tam aż 9 grobowców megalitycznych, które zostały przypisane społecznościom kultury pucharów lejkowatych oraz kultury amfor kulistych.

W trakcie badań prowadzonych m.in. w latach 1950–1951 i ponownie w latach 1966–1971 (pod kierunkiem badaczy takich jak dr Lidia Gabałówny i Henryk Wiklak), udało się zbadać i zrekonstruować część z tych grobowców. Co więcej, niedawno archeolodzy odkryli w rejonie Sarnowa kurhan sprzed ponad 5,5 tysiąca lat, który może być starszy niż same dobrze znane grobowce megalityczne w tym obszarze. Ten kurhan dostarczył m.in. fragmenty naczyń oraz narzędzi krzemiennych, co pomaga badaczom lepiej zrozumieć praktyki pochówkowe i życie codzienne społeczności neolitycznych. Rezerwat Sarnowo jest chroniony – obszar został wpisany do rejestru zabytków województwa kujawsko-pomorskiego.

Wietrzychowice

 Wietrzychowice to drugie kluczowe miejsce neolitycznych grobowców na Kujawach, znane także jako część tzw. „kubawskich długich kopców”. Nekropolia składa się z 5 głównych grobowców, usytuowanych w charakterystyczny sposób: groby tworzą wachlarzowaty układ, z największym grobowcem (nr 3) w centrum, otoczonym przez pozostałe obiekty. Budowle mają formę długich nasypów ziemnych, często trapezoidalnych lub trójkątnych, o długości dochodzącej nawet do 100–120 metrów. Kamienne obudowy tych kopców złożone są z ogromnych głazów: w części czołowej masy kamienne sięgały nawet 7–10 ton. W frontowej części niektórych kopców występowały kamienne szczeliny, które badacze interpretują jako wejścia do drewnianych przejść lub komór. Wewnątrz grobowców znajdowały się kamienne komory pochówkowe — prostokątne, zbudowane z kilkunastu głazów, przykryte płytami lub warstwą mniejszych kamieni i ziemi. To własnie tam odkryto szczątki zmarłych, a także przedmioty grzebalne: naczynia ceramiczne i narzędzia kostne, co świadczy o ceremoniach pogrzebowych i o statusie osób tam pochowanych. Układ przestrzenny grobowców — ich orientacja i wzajemne ustawienie — sugeruje, że ta nekropolia była planowana z dużą starannością, a miejsce przed grobowcem nr 3 mogło być wykorzystywane jako przestrzeń rytualna. Pierwsze badania archeologiczne prowadził prof. Konrad Jażdżewski już w latach 1930. Później, w latach 1967–1969, prace wznowiono z udziałem licznego zespołu archeologów i studentów. Badania prowadzono też w ostatnich latach ( w sezonach 2017–2019), co pozwoliło lepiej zrozumieć pochodzenie materiałów budowlanych – kamieni narzutowych użytych do konstrukcji pochówków. Obecnie teren grobowców w Wietrzychowicach jest objęty ochroną jako „Park Kulturowy Wietrzychowice”, co umożliwia zwiedzanie i popularyzację tej unikatowej spuścizny neolitycznej.

Podczas prelekcji dr Papiernik, kilkukrotnie wracał do przykładów z Sarnowa i Wietrzychowic — mówił o tym, że te miejsca to „żywe laboratoria przeszłości”, w których dzięki współczesnym badaniom udało się wydobyć nie tylko kamienie, ale także opowieść o społecznościach neolitycznych. Zaznaczył, że rekonstrukcja grobowców w rezerwatach pozwala dziś zwiedzającym wystawę w Muzeum Okregowym w Sieradzu zobaczyć makietę i fotografię struktur niemal tak, jak wyglądały tysiące lat temu.

W rozmowach z gośćmi po wykładzie dr Papiernik, podkreślał, że grobowce kujawskie stanowią jedno z najważniejszych miejsc w archeologii Polski — dowód, że już w epoce kamienia społeczności miały wiedzę konstrukcyjną, organizacyjną i duchową na bardzo wysokim poziomie. Wspomniał ponadto, jak trudna była ochrona tych miejsc: ogromne głazy, niekiedy ważące wiele ton, trzeba było stabilizować i rekonstruować, a rezerwat przy Sarnowie uratował część zabytków przed zniszczeniem.