Piotr Gutbier

Muzeum Okręgowe w Sieradzu od blisko dziewięćdziesięciu lat pełni funkcję istotnej instytucji ochrony oraz upowszechniania dziedzictwa kulturowego regionu. Jako placówka o charakterze regionalnym gromadzi, opracowuje i udostępnia zabytki związane z dziejami Ziemi Sieradzkiej, wpisując się w szerszy nurt działań na rzecz zachowania materialnych świadectw przeszłości. Proces jego powstania nie miał charakteru jednorazowego aktu administracyjnego, lecz stanowił rezultat długotrwałych i wielowątkowych działań podejmowanych zarówno przez lokalne środowiska społeczne, jak i przez instytucje samorządowe, w zmiennych realiach politycznych oraz finansowych. Idea utworzenia muzeum w Sieradzu kształtowała się stopniowo od końca XIX wieku, a jej geneza związana była z aktywnością przedstawicieli lokalnych elit społecznych i intelektualnych. W kręgu tym znajdowali się ziemianie, duchowni, nauczyciele oraz zamożniejsi mieszkańcy miasta, którzy dostrzegali potrzebę zabezpieczenia materialnych źródeł do badań nad historią regionu. Szczególną rolę w procesie formowania się tej świadomości odegrał dr Józef Stanisławski – lekarz i działacz społeczny, zasłużony dla życia publicznego Sieradza. To on jako jeden z pierwszych zwrócił uwagę na znaczące zasoby pamiątek historycznych przechowywanych w dworach ziemiańskich, obiektach sakralnych oraz zabudowie mieszczańskiej, akcentując konieczność ich ochrony i systematycznego gromadzenia.

Istotnym przejawem tych działań była zorganizowana przez dr. Józefa Stanisławskiego w 1883 roku pierwsza w historii miasta wystawa czasowa poświęcona starożytności i sztuce. Ekspozycja, zaprezentowana w sali teatru miejskiego, spotkała się z szerokim zainteresowaniem mieszkańców i odegrała ważną rolę w popularyzacji idei muzealnictwa. Jej sukces unaocznił potencjał społecznego odbioru tego typu inicjatyw oraz zainicjował dyskusję nad potrzebą stworzenia stałej placówki muzealnej. Pomimo wzrostu zainteresowania problematyką ochrony zabytków, realizacja idei muzeum została wstrzymana na dłuższy czas. Dopiero w 1919 roku zagadnienie to znalazło wyraźne odzwierciedlenie w działaniach organów samorządowych. Wówczas Sejmik Powiatowy podjął próbę adaptacji budynku dawnej cerkwi prawosławnej z przeznaczeniem na bibliotekę i muzeum. Projekt ten, mimo że odpowiadał potrzebom lokalnej społeczności, nie został zrealizowany ze względu na ograniczenia finansowe, co spowodowało jego odłożenie na czas nieokreślony.

Kolejny etap rozwoju idei muzealnictwa sieradzkiego przypadł na rok 1927. Na łamach czasopisma „Ziemia Sieradzka”, wydawanego przez ks. Aleksandra Brzezińskiego, opublikowano apel społeczny postulujący pilną potrzebę powołania Muzeum Ziemi Sieradzkiej. Tekst ten stanowił istotny głos w debacie nad ochroną regionalnego dziedzictwa kulturowego i potwierdzał utrwalenie się przekonania o konieczności instytucjonalizacji działań muzealnych. Jednym z głównych inicjatorów tego apelu był ks. Walery Pogorzelski, który początkowo koncentrował swoje zainteresowania badawcze na historii parafii pozostającej pod jego opieką. W oparciu o zgromadzone materiały archiwalne prowadził systematyczne studia historyczne, które z czasem rozszerzył na dzieje dawnej ziemi łęczycko-sieradzkiej oraz miasta Sieradza. Kulminacją tych badań była opublikowana w 1927 roku monografia pt. Sieradz, zaliczana do najważniejszych prac historiograficznych poświęconych dziejom miasta.

Pomimo rosnącej aktywności środowisk zainteresowanych ochroną lokalnego dziedzictwa, konkretne działania organizacyjne podjęto dopiero w 1930 roku. Wówczas sieradzki oddział Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, przy udziale miejscowej inteligencji, powołał sekcję muzealną, której podstawowym celem było systematyczne gromadzenie zabytków oraz materiałów archiwalnych z myślą o przyszłym muzeum regionalnym. Niezależnie od tych działań ks. Walery Pogorzelski podjął inicjatywę o charakterze praktycznym, organizując na początku 1931 roku niewielkie muzeum przy kościele parafialnym. Placówka ta, mimo ograniczonego zasięgu, pełniła funkcję zalążkową dla przyszłej instytucji muzealnej i wpisywała się w szerszy nurt działań zmierzających do systematycznej ochrony oraz popularyzacji zabytków Ziemi Sieradzkiej. Decydujący etap procesu instytucjonalizacji muzeum nastąpił na początku 1937 roku wraz z powołaniem społecznych Komitetów do spraw jego utworzenia. W ich strukturach wyodrębniono trzyosobowy Komitet Organizacyjno-Wykonawczy, w skład którego weszli ks. prałat Walery Pogorzelski, nauczyciel historii Rudolf Weinert oraz starosta sieradzki Kazimierz Łazarski. Wkrótce inicjatywa ta zyskała szerokie poparcie lokalnych elit, które utworzyły Komitet Ogólny, znacząco wzmacniając społeczne zaplecze przedsięwzięcia.

Dnia 1 lutego 1937 roku oba Komitety ogłosiły wspólną odezwę do społeczeństwa, informując o podjęciu decyzji o powołaniu Muzeum Ziemi Sieradzkiej. Apel ten spotkał się z szerokim odzewem, czego rezultatem było systematyczne przekazywanie zbiorów historycznych i artystycznych przez mieszkańców miasta i regionu. Wśród głównych darczyńców znaleźli się członkowie Komitetu Organizacyjno-Wykonawczego oraz Kazimierz Walewski, właściciel majątku w Tubądzinie, którego wsparcie miało istotne znaczenie dla rozwoju kolekcji muzealnej. Do czasu pozyskania stałej siedziby zbiory muzealne gromadzono tymczasowo w dwóch salach piwnicznych miejscowego gimnazjum. Choć rozwiązanie to miało charakter prowizoryczny, umożliwiało prowadzenie podstawowych prac inwentaryzacyjnych i konserwatorskich. Kolejnym istotnym wydarzeniem było walne zebranie z dnia 23 listopada 1937 roku, podczas którego dokonano wyboru dwunastoosobowego Zarządu Muzeum oraz oficjalnie ogłoszono otwarcie Muzeum Ziemi Sieradzkiej. Prezesem Zarządu został ks. prałat Walery Pogorzelski, natomiast funkcje wiceprezesów objęli Kazimierz Walewski z Tubądzinia oraz Stefan Stawarz-Szczyrzycki, dyrektor gimnazjum. Na stanowisko pierwszego kustosza powołano Rudolfa Weinerta, powierzając mu bezpośrednią opiekę nad zbiorami.

Lata 1938–1939 były okresem intensywnego rozwoju organizacyjnego muzeum. Dynamiczny przyrost zbiorów ujawnił jednak niewystarczalność dotychczasowej siedziby, co skłoniło władze placówki do podjęcia starań o pozyskanie nowego lokalu. Zamierzenia te zostały przerwane przez wybuch II wojny światowej, który zahamował działalność muzeum oraz życie kulturalne miasta. Po zajęciu Sieradza przez wojska niemieckie budynek gimnazjum przeznaczono na siedzibę landratury, a zbiory muzealne zdeponowano w pobliskim klasztorze. Ówczesny burmistrz Albert Dressler, działając w porozumieniu z landratem, powierzył formalną opiekę nad zbiorami Rudolfowi Weinertowi, mianując go kraisarchivpflegerem oraz organizatorem Heimatmuseum. Funkcję tę Weinert objął po podpisaniu volkslisty, co motywowane było obawą o bezpieczeństwo własne oraz swojej rodziny. Na początku 1940 roku, na wniosek Rudolfa Weinerta i z polecenia landrata dr. Reppicha, syndyk powiatowy dr Knepper wskazał jako przyszłą siedzibę Heimatmuseum kamienicę z przełomu XVI i XVII wieku przy ulicy Dominikańskiej 2. Zły stan techniczny obiektu uniemożliwił jednak zakończenie prac remontowych przed końcem wojny, co spowodowało dalsze przechowywanie zbiorów w warunkach prowizorycznych.

Wyzwolenie Sieradza w styczniu 1945 roku nie przyniosło natychmiastowej stabilizacji sytuacji muzeum. Zbiory przeniesiono do budynku mleczarni przy ulicy Zamkowej, a instytucja przez kolejne lata zmagała się z trudnościami administracyjnymi, zagrożeniem rozproszenia kolekcji oraz próbami ich przejęcia przez jedno z muzeów łódzkich oraz Ministerstwo Kultury i Sztuki w Warszawie. Przełom nastąpił dopiero decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Łodzi z dnia 15 czerwca 1948 roku, na mocy której Zofia Neyman została powołana na stanowisko kustosza muzeum w Sieradzu, a kamienica przy ulicy Dominikańskiej 2 została oficjalnie wskazana jako siedziba placówki. Wydarzenie to zapoczątkowało nowy, stabilny etap w dziejach muzeum, związany z odbudową, uporządkowaniem zbiorów oraz ukształtowaniem jego trwałej pozycji jako instytucji kultury. Fundamenty te umożliwiły dalszy rozwój placówki, której znaczenie pozostaje aktualne do dnia dzisiejszego. Obecnie Muzeum Okręgowe w Sieradzu posiada około 50 tysięcy obiektów zabytkowych, reprezentujących działy paleontologii, archeologii, historii sztuki, historii oraz etnografii. Dodatkową atrakcją dla zwiedzających jest wystawa poświęcona wojskowej technice łączności, którą muzeum przygotowało przy wsparciu miejscowej jednostki wojskowej. W strukturze muzeum funkcjonują również oddziały: Sieradzki Park Etnograficzny oraz Muzeum Walewskich w Tubądzinie. Wystawy stałe prezentują najstarsze dzieje regionu, procesy rozwoju gospodarczego i kulturowego miasta oraz codzienność sieradzkiej wsi.